Euskal sistema kontsonantikoan sei txistukari ditugu, baina zubereran hauetako ezaugarri bakar bat aurkitzen da.
TX-X bihurtzen da honek leuntasuna ematen dio hitzarI.Hauen artean badaude salbuespenak zubererako euskalkian.
(C)Txokoa>Xokhoa(22)
(C)Txori>Xori(eskola materiala)
(C)Txirula>Xirula(eskola materiala)
2.2.-Igurzkari autonomoak: /j/ eta /f/
/j/ fonema alofono gehien edo ahoskera ezberdin gehien dituen kontsonantea da.
(C)Jiten(8)
(C)Eder>Ejer(eperrak)
(c)Joan>Jun(apunteak
(c)Ederrena>ejerrena(eperrak)
(c)Alojatzen(agur xiberua)
Zubererazko ahoskera /ž/: jin (Z), jinko (Z). Frantsesaren /ž/ soinuaren parekoa omen da, frantsesez Gillete eta Gironde ahoskatzen denean, entzuten dena
/f/ soinuari dagokionez, ezpain-hortzetako igurzkari ahoskabea dela esan behar dugu. XVI. Mendetik honako euskal testuetan ez ezik Erdi Aroko dokumentuetan ere agertu arren- Naffarrete, Zuffia … bezalako adibideak baititugu – euskal sistema kontsonantikoan nahiko berritzat hartu izan da. Antzinako sisteman, adituen esanetan, ez zegoen /f/rik. Gure egunotakoa da, alboko hizkuntza erromanikoen eraginez hartu du hedadura zabala.
/f/ soinua berantiarra denez, askotan eztabaidatu da bere euskaltasuna. Bada euskalkirik, gainera, /f/ren ordez /p/ erabili duenik ere: pormal, pama, enpin, peria, inpernu, pesta, praile …
Gaur egun, dena den, euskal fonema jatortzat ematen da eta aski hitz ditugu /f/rekin: afari, alferrik, Nafarroa … Egia da, nolanahi ere, erdal hitzetan eta erdaratik hartutakoetan erabiltzen dela batik bat.
2.3.-Aspirazioa: /h/ fonema
/h/a Euskal Herrian betidanik ahoskatu den fonema da, adituen ustez. Akitaniako euskal izen zaharretaraino (cison, sembe, bihox …) jo behar dugu /h/aren antzinatasuna ikusteko. Ugari agertzen da, baita Erdi Aroko dokumentuetan ere: Elhorriaga, Harrieta, Hegilior …
Koldo Mitxelenak dio, XIII. Mendean bertan ere Hegoaldeko eskualde zabaletan ezaguna izango zela oraindik, Arabako eta Errioxako lurraldeetan, batez ere. XVI. Menderako, halere, galdua izango zen Hegoaldean. Eta, dirudienez, galtzen goi-nafarrerako lurraldeetan hasiko zen, /h/rik ezagutzen ez zuen aragoiar erromantzearekin ukipenean baitzegoen. Ondorioz, aragoieraz ahoskatzen ez zenez, /h/a ez ahoskatzeko joera hura hedatuz joango zen goi-nafarreratik hasi eta ondoren hegoalde osora: Nafarroa, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoara.
Gaur egun /h/ soinua Iparraldean bizirik dirau. Baserri giroan gehiago entzuten da eta edadekoen artean usuago. Alabaina, /h/a ez da hitz beretan ahoskatzen Iparraldean:
(EB) on > hun (Z)
auzo > aizo (Z)
haize > aize (Z)
haragi > a(r)agi (Z)
hodei > odei (Z)
(EB) haize > haize (L)
haragi > haragi (L)
hodei > hodei (L)
auzo > auzo (L)
/h/a zein inguramendu fonikotan agertzen zaigu?
Azpimarratzeko modukoak dira honako inguramendu foniko hauek:
Sonanteen inguramenduan: nh, lh eta rh. Adib.: sen/har, el/hez/ta/tu, , al/ha/ba, ber/he/zi). Muga silabikoa oso garbi bereizten da ahoskatzen denean.
(c)Eleztatua>Elhestatu.(11 gure testua)
(c)Alaba>Alhaba(Atarratzeko)
(c)Elurra>Elhurra(ikastolako materiala)
Bokalen artean:
(c)Ihuri.
(c)Behar.
(c)Nihau.
(c)Gehienia(Jon ezponda 3 lerroan)
ph, kh eta th herskari ahoskabeen inguramenduan: a/phez, ur/the, khan/ta. Ahoskatzean muga silabikoa hegoaldekoa bezalakoa izaten da.
C)Khantera(28)
(c) Pala>Phala
(c)Tartazuko>Thartazuko.
(c) Galthau.
(c)Khantian
2.4.-Dardarkariak
Euskarak berez bi dardarkari ditu /r/ gogorra eta leuna , baina Iparraldean /R/ ubularea ere entzuten da, frantsesaren eraginez. Zubereraren kasuan /r/ gogorra eta leuna nahastu egiten dira maiz: Euskal Heria esan ohi dute Euskal Herriaren ordez.
/r/ leuna bokal artean egokitzen denean, galdu egiten da:
B r B > B ø B.
(L) mendirat > mendiat
(Ipar.) zelarik > zelaik (Ipar.)
(EB) Zuberoa > Xibeua (Z)
(c)Galdu>Galthu(Joan Ezponda)
(c)Galdatzera>Galthatzera(35)
Fenomeno fonetiko horiek gertatzen direnean, bigarren mailako diptongoak sortzen dira sarritan, hots, jatorrizkoak ez diren diptongoak.
2.6.-Bustidura edo palatalizazioa
Bi bustidura mota daude:
Automatikoa: -i- bokalaren eraginez sortzen denean.
i+t > tt
(EB) ditut > dittut
i+ ts > tx
(EB)itsaso > itxaso
i+l > ll
(EB) mutila > mutilla (G)
i+n >ñ
(c) lamina > lamiña (12.lerroan)
(c)Diñat<Dinat
i+z > x
(EB) bizi >bixi
(EB) goizean > goxean (B)
Adierazkorra: berariaz edo nahita sorturiko bustidurari deritzo. Txikitasuna, maitasuna, goxotasuna adierazteko erabiltzen da, batez ere. Zenbait herritan umeei hitz egiteko xuka erabiltzen da, bustidura adierazkorra sortuz: Xer duxu? Oñaxea duxu ala?
(c)Batu<Battu
(c)Ttottatzen(7)
Aipatzekoa da, Iparraldean bereziki Lapurdin eta Behe Nafarroan, i+n edo i+l sekuentziek ez dutela bustidurarik sortzen, aurkakoa baizik. Fenomeno fonetiko honi bustidurarik eza edo despalatalizazioa deritzo. Adib.: oiloa, hilabetea, bainan, hilobi, ilargi. Eta ez olloa, hillabetea, baña, hillobi, illargi.
2.7.- Beste zenbait fenomeno kontsonantiko
a) Sandhi fenomeno fonetikoa:
n/l + z> tz
egin zen > eintzan (G), egintzen (EB)
b) Bizkaieraz entzuten direnak:
ez + j > etxat, etxata > "ez jata gustatzen"
k + b > p
(c) inork (b)ere ez > iñopes (B)
(c) nik baino gehiago > nipaño geixau (B)
c) Neutralizazioak:
Neutralizazioa herskari ahoskabeen alde (p, t eta k):
2.-EUSKAL KONTSONANTEAK
2.1.-Txistukariak
Euskal sistema kontsonantikoan sei txistukari ditugu, baina zubereran hauetako ezaugarri bakar bat aurkitzen da.
TX-X bihurtzen da honek leuntasuna ematen dio hitzarI.Hauen artean badaude salbuespenak zubererako euskalkian.
(C)Txokoa>Xokhoa(22)
(C)Txori>Xori(eskola materiala)
(C)Txirula>Xirula(eskola materiala)
2.2.-Igurzkari autonomoak: /j/ eta /f/
/j/ fonema alofono gehien edo ahoskera ezberdin gehien dituen kontsonantea da.
(C)Jiten(8)
(C)Eder>Ejer(eperrak)
(c)Joan>Jun(apunteak
(c)Ederrena>ejerrena(eperrak)
(c)Alojatzen(agur xiberua)
Zubererazko ahoskera /ž/: jin (Z), jinko (Z). Frantsesaren /ž/ soinuaren parekoa omen da, frantsesez Gillete eta Gironde ahoskatzen denean, entzuten dena
/f/ soinuari dagokionez, ezpain-hortzetako igurzkari ahoskabea dela esan behar dugu. XVI. Mendetik honako euskal testuetan ez ezik Erdi Aroko dokumentuetan ere agertu arren- Naffarrete, Zuffia … bezalako adibideak baititugu – euskal sistema kontsonantikoan nahiko berritzat hartu izan da. Antzinako sisteman, adituen esanetan, ez zegoen /f/rik. Gure egunotakoa da, alboko hizkuntza erromanikoen eraginez hartu du hedadura zabala.
/f/ soinua berantiarra denez, askotan eztabaidatu da bere euskaltasuna. Bada euskalkirik, gainera, /f/ren ordez /p/ erabili duenik ere: pormal, pama, enpin, peria, inpernu, pesta, praile …
Gaur egun, dena den, euskal fonema jatortzat ematen da eta aski hitz ditugu /f/rekin: afari, alferrik, Nafarroa … Egia da, nolanahi ere, erdal hitzetan eta erdaratik hartutakoetan erabiltzen dela batik bat.
2.3.-Aspirazioa: /h/ fonema
/h/a Euskal Herrian betidanik ahoskatu den fonema da, adituen ustez. Akitaniako euskal izen zaharretaraino (cison, sembe, bihox …) jo behar dugu /h/aren antzinatasuna ikusteko. Ugari agertzen da, baita Erdi Aroko dokumentuetan ere: Elhorriaga, Harrieta, Hegilior …
Koldo Mitxelenak dio, XIII. Mendean bertan ere Hegoaldeko eskualde zabaletan ezaguna izango zela oraindik, Arabako eta Errioxako lurraldeetan, batez ere. XVI. Menderako, halere, galdua izango zen Hegoaldean. Eta, dirudienez, galtzen goi-nafarrerako lurraldeetan hasiko zen, /h/rik ezagutzen ez zuen aragoiar erromantzearekin ukipenean baitzegoen. Ondorioz, aragoieraz ahoskatzen ez zenez, /h/a ez ahoskatzeko joera hura hedatuz joango zen goi-nafarreratik hasi eta ondoren hegoalde osora: Nafarroa, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoara.
Gaur egun /h/ soinua Iparraldean bizirik dirau. Baserri giroan gehiago entzuten da eta edadekoen artean usuago. Alabaina, /h/a ez da hitz beretan ahoskatzen Iparraldean:
(EB) on > hun (Z)
auzo > aizo (Z)
haize > aize (Z)
haragi > a(r)agi (Z)
hodei > odei (Z)
(EB) haize > haize (L)
haragi > haragi (L)
hodei > hodei (L)
auzo > auzo (L)
/h/a zein inguramendu fonikotan agertzen zaigu?
Azpimarratzeko modukoak dira honako inguramendu foniko hauek:
Sonanteen inguramenduan: nh, lh eta rh. Adib.: sen/har, el/hez/ta/tu, , al/ha/ba, ber/he/zi). Muga silabikoa oso garbi bereizten da ahoskatzen denean.
(c)Eleztatua>Elhestatu.(11 gure testua)
(c)Alaba>Alhaba(Atarratzeko)
(c)Elurra>Elhurra(ikastolako materiala)
Bokalen artean:
(c)Ihuri.
(c)Behar.
(c)Nihau.
(c)Gehienia(Jon ezponda 3 lerroan)
ph, kh eta th herskari ahoskabeen inguramenduan: a/phez, ur/the, khan/ta. Ahoskatzean muga silabikoa hegoaldekoa bezalakoa izaten da.
C)Khantera(28)
(c) Pala>Phala
(c)Tartazuko>Thartazuko.
(c) Galthau.
(c)Khantian
2.4.-Dardarkariak
Euskarak berez bi dardarkari ditu /r/ gogorra eta leuna , baina Iparraldean /R/ ubularea ere entzuten da, frantsesaren eraginez. Zubereraren kasuan /r/ gogorra eta leuna nahastu egiten dira maiz: Euskal Heria esan ohi dute Euskal Herriaren ordez.
/r/ leuna bokal artean egokitzen denean, galdu egiten da:
B r B > B ø B.
(L) mendirat > mendiat
(Ipar.) zelarik > zelaik (Ipar.)
(EB) Zuberoa > Xibeua (Z)
(c)Galdu>Galthu(Joan Ezponda)
(c)Galdatzera>Galthatzera(35)
Fenomeno fonetiko horiek gertatzen direnean, bigarren mailako diptongoak sortzen dira sarritan, hots, jatorrizkoak ez diren diptongoak.
2.6.-Bustidura edo palatalizazioa
Bi bustidura mota daude:
Automatikoa: -i- bokalaren eraginez sortzen denean.
i+t > tt
(EB) ditut > dittut
i+ ts > tx
(EB)itsaso > itxaso
i+l > ll
(EB) mutila > mutilla (G)
i+n >ñ
(c) lamina > lamiña (12.lerroan)
(c)Diñat<Dinat
i+z > x
(EB) bizi >bixi
(EB) goizean > goxean (B)
Adierazkorra: berariaz edo nahita sorturiko bustidurari deritzo. Txikitasuna, maitasuna, goxotasuna adierazteko erabiltzen da, batez ere. Zenbait herritan umeei hitz egiteko xuka erabiltzen da, bustidura adierazkorra sortuz: Xer duxu? Oñaxea duxu ala?
(c)Batu<Battu
(c)Ttottatzen(7)
Aipatzekoa da, Iparraldean bereziki Lapurdin eta Behe Nafarroan, i+n edo i+l sekuentziek ez dutela bustidurarik sortzen, aurkakoa baizik. Fenomeno fonetiko honi bustidurarik eza edo despalatalizazioa deritzo. Adib.: oiloa, hilabetea, bainan, hilobi, ilargi. Eta ez olloa, hillabetea, baña, hillobi, illargi.
2.7.- Beste zenbait fenomeno kontsonantiko
a) Sandhi fenomeno fonetikoa:
n/l + z> tz
egin zen > eintzan (G), egintzen (EB)
b) Bizkaieraz entzuten direnak:
ez + j > etxat, etxata > "ez jata gustatzen"
k + b > p
(c) inork (b)ere ez > iñopes (B)
(c) nik baino gehiago > nipaño geixau (B)
c) Neutralizazioak:
Neutralizazioa herskari ahoskabeen alde (p, t eta k):
(EB) nb > np (B,Z)
(EB) denbora > denpora (B,Z)
(EB) jendea > jentea (Z), jentie (B)
(EB) hango, handik > hanko (Z) , hantik (Z), ametik (B)i+l > ll